اسطرلاب ساخت محمد ابن ابی بکر اصفهان

اسطرلاب با تقویم چرخ‌دنده‌دار
محمد ابن ابی بکر اصفهان، ۶۱۸ هجری قمری، ۱۲۲۱/۲ میلادی

برگرفته از کتاب اسطرلاب نوشته استاد سرفراز غزنی

واقعه قابل توجهی ، در تاریخ اسطرلاب که مدتها فکر محققین را مشغول داشته این است که در سال ۱۹۰۲ میلادی از قعر دریای آنتی کیدرا نزدیک یونان همراه با اشیایی که از یک کشتی غرق شده کشف گردیده صفحه اسطرلابی به دست آمد که آنرا به نام اسطرلاب ( آنتی کیدرا ) نامیدند، و با وجود آنکه از استفاده افتاده و به سختی قابل مطالعه است، معذلک آثاری از توضیحات نجومی به زبان یونانی روی آن قرائت گردیده و سیستمهای مشکل جالبی را توجیه کرده است.
این اسطرلاب امروزه در موزه آتن نگهداری میشود “اریکفن دینکن” درباره اسطرلاب “آنتی کیدرا ” چنین نوشته است :
دستگاه مذکور به قدری پیچیده و دقیق است که یقینا می توان حدس زد که در نوع خود نمونه اولیه نبوده است .
پروفسور ( سولا پریس) تحقیقی در این باره کرده و معتقد است اسطرلاب مذکور یک دستگاه محاسبه دقیقی است که حرکات ماه ، خورشید ، سایر سیارات ومحل ستارگان را میتوان به وسیله آن حساب کرد سپس اضافه می کند که باید تحقیق کافی نمود و جوابی برای این سوال پیدا کرد که چه کسی این اسطرلاب را ساخته است.
با توجه به این نکته که بعضی از اعداد ، ارقام و اشکال آن عجیب و غیر قابل خواندن است .

بعد از اسطرلاب مذکور اولین و بهترین و مستندترین و صحیحترین اسطرلابی که در موزه آکسفورد محفوظ است اسطرلابی است که سازنده آن (محمد بن ابی بکر بن رشید الابری اصفهانی  است که با تاریخ مشکوک سال ( ۶۲۱ هـ ـ ۱۲۲۴ میلادی ) به قطر ۱۸/۵ سانتی متر ساخته شده است .

این اولین اسطرلابی است که در آن چرخ دنده به کار رفته و با دقت و ظرافت عجیبی مکانیزم حرکت آن طرح و محاسبه شده است و در حقیقت میتوان آنرا ما در اختراع ساعت شناخت.  اسطرلاب ایرانی با چرخ دنده هایی که تقویم را نشان می دهد ساخته سال ۱۲۲۰ میلادی – قسمت راست عکس رویه اسطرلاب است که به احتمال قوی قدیمترین ماشین ساخته شده دستی است که هنوز قابل استفاده میباشد. خيلى شبیه اسطرلاب آنتی کیدرا ) است و به سختی میتوان باور کرد که هر دوی آنها از یک مأخذ گرفته و محاسبه و با ساخته نشده باشند.

یک اسطرلاب در یک طرف، و پشت آن دارای سه نمایشگر است که توسط چرخ‌دنده‌های پنهان شده در داخل بدنه دستگاه هدایت می‌شوند (تصویر اصلی ما ترکیبی برای نشان دادن برخی از چرخ‌دنده‌ها است).
در بالا یک پنجره دایره‌ای وجود دارد که فاز ماه را نشان می‌دهد و در کنار آن یک پنجره مستطیلی کوچکتر با سن ماه در روزهای چرخه ماهانه آن قرار دارد.
در زیر آن دو حلقه، یکی برای خورشید و دیگری برای ماه، وجود دارد که حرکات آنها را در برابر دایره البروج نشان می‌دهد و مقارنات و مقابله‌های آنها و در نتیجه احتمال خسوف و کسوف را آشکار می‌کند.

Die Fotos stammen aus dem History of Science Museum

جملاتی که به خط کوفی در پشت این اسطرلاب نوشته شده:

پیرامون دایره ایکه هلال ماه درون است: (زيادة نور القمر ونقصان)
بالا و پائین چهار گوش سمت راست: (عدد أيام الشهر)
عنوان وسط اسطرلاب: صنعة محمد بن ابی بکر بن محمد الراشدى الأبرى الأصفهانی
مطلب وسط دایره زیرین: (جرما النیرین یجتمعان بو الحمام وتقابلان یوم الاستقبال)

مایه تعجب است که چگونه این دو اسطرلاب ، یکی در اصفهان و دیگری در حوالی یونان در دو هزار سال قبل شبیه به هم ساخته شده اند،
قدیمترین اسطرلابی که در کلکسیون (لویز ایوانز ) در موزه اکسفورد است ، اسطرلابی است که توسط دو برادر اصفهانی به نام احمد و محمد بن ابراهیم  در سال ( ۳۷۴ه برابر با ۹۸۴ – م ) به قطر ۱۳/۲ سانتی متر ساخته شده است و از این قدیمتر اسطرلابی است که در سال ۲۹۳ هـ – ۹۰۵ م ) توسط احمد بن خلف برای خلیفه جعفر فرزند المکتفی (بالله که در سال ۲۹۴ تا ۳۹۷ هـ برابر با ۹۰۰ ۹۸۰ م ) حکومت میکرد ، ساخته شده است .
علت آنکه اسطرلاب ساخت سال ۳۷۴ را در اول ذکر کردیم به این دلیل است که اسطرلاب احمد بن خلف را اسطرلابی با تاریخ و نام مشکوک می شناسند و دانشمندی به نام Dashio معتقد است که اسطرلاب مذکور بنا به دلایلی که در طرح خود اسطرلاب و بر اساس سیستم محاسبات خطی آن است ساخته قرن ۱۲ و یا ۱۳ هجری است و مربوط به خلیفه جعفر نیست.
اسطرلاب احمد و محمد بن ابراهیم با دقت و ظرافت خاص و بسیار بسیار ساده و قابل استفاده ، طراحی و ساخته شده است .

در این اسطرلاب نشانهای هفت سیاره که به شکلهای زحل,  مشتری, مریخ، شمس, زهره, عطارد ، قمر  است در پشت اسطرلاب نقش بسته و اولین اسطرلابی است که خطوط سینوس و کسینوس در آن آورده شده است .

نام برجهای دوازده گانه از کتاب بندهشن

ماجرای قبله‌نمای شگفت‌انگیز عصر صفوی

نقشه جهان صفوی با محوریت مکه ساخته به دست یکی از صنعتگران اصفهانی،
این نقشه بر روی صفحه‌ای دایره‌ای‌شکل از جنس برنج قرار دارد. خط‌کش قطری برنجی آن به مرکز صفحه متصل و قابل چرخش است و با میخکی جداشدنی محکم شده است.
در قسمت پایین صفحه، محفظه‌ای لعاب‌دار و دایره‌ای‌شکل برای قطب‌نما تعبیه شده است.
صفحه‌ی برنجی پایه با ظرافت تمام حکاکی و قلم‌زنی شده و شبکه‌ای بیضوی بر آن نقش بسته که مکان‌های جغرافیایی روی آن با خط زیبای ثلث مشخص شده‌اند.
محورهای عمودی و افقی این شبکه، طول و عرض جغرافیایی را نشان می‌دهند.
چهار قاب مزین به کتیبه‌های ثلث بر زمینه‌هایی نقطه‌چین با نقوش اسلیمی مارپیچ، شبکه‌ی بیضوی را در بر گرفته‌اند. در حاشیه‌ی نقشه نیز قاب‌هایی با کتیبه‌هایی جهت‌ها را مشخص کرده‌اند.
یک ساعت آفتابی لولایی به لبه‌ی بالایی و یک کمان لولایی برای نمایش عرض جغرافیایی به سمت چپ آن متصل است. در پشت صفحه و در قسمت بالایی آن، دو پایه‌ی برنجی گسترده قرار دارد. نقشه درون جعبه‌ای چوبی و شانزده ضلعی با درب لولایی، لولاها و قفل نقره‌ای نگهداری می‌شود.

آنچه این نقشه را از سایر قبله‌نماها متمایز می‌کند، استفاده از نقشه‌ای است که مکه را به‌عنوان مرکز جهان اسلام نشان می‌دهد و خط‌کشی چرخان دارد که به کاربر اجازه می‌دهد به راحتی قبله را از هر مکانی که بر روی صفحه‌ی پایه‌ی نقشه حک شده، پیدا کند. به‌علاوه، کاربر می‌تواند فاصله‌ی دقیق تا مکه را نیز محاسبه کند.

احتمالا نقشه سفر ناصر خسرو