فجایع تاریخی اصفهان

نگاهى به مهمترين فجایعى که در طول تاریخ بر اصفهان گذشته;

کشتار سلطان محمود غزنوی در اصفهان; فاجعه‌ای که حول‌وحوش هزار سال پیش رخ داد.

سلطان محمود غزنوی، دیوانه اى که با سربازان مزدورش بارها به هند حمله کردند و معابد انها را غارت کردند و معابدشون رو غارت کرد و تقریباً همون بلایی رو سر هندی‌ها آورد که حدود ۲۰۰ سال بعد مغول‌ها سر ایران آوردند! به محمود می‌گفتند “سلطانِ الغازات“؛ یعنی کسی که به اسم دین و جهاد، دست به لشکرکشی و غارت می‌زد.

حدود سال ۴۲۰ هجری قمری—یعنی درست چند سال بعد از درگذشت فردوسی—محمود غزنوی به بهانه سرکوب خاندان “آل‌بویه” و به اصطلاح خودش “پاکسازی باطنی‌ها و شیعیان”، راهی اصفهان شد.
وقتی اصفهان فتح شد، لشکر محمود شروع به غارت کردند. اما فاجعه اصلی زمانی راه افتاد که مردم اصفهان طاقتشون تمام شد و علیه حاکم ظالمی که محمود براشون گذاشته بود، دست به شورش زدند.

محمود هم دستور قتل‌عام صادر کرد. سربازهاش کشتار بی‌رحمانه‌ای راه انداختند و هزاران نفر از مردم بی‌گناه شهر رو از دم تیغ گذروندند.
تلخی داستان به همین‌جا ختم نشد؛ اصفهانِ آن زمان یکی از قطب‌های علم بود و ابن‌سینا هم اونجا زندگی می‌کرد.
محمود غزنوی دستور داد بخشی از کتاب‌های ارزشمند کتابخانه عظیم اصفهان رو به جرم “کفر” بسوزونند و مابقی کتاب‌های نفیس رو بارِ صدها شتر کردند و با خودشون بردند غزنین!

حدود ۲۰۰ سال بعد. توجه کنيد که مردم اصفهان ديگه شيعه نبودند.
حمله مغول‌ها و فتنه مذهبی (۶۳۳ ه‍.ق / ۱۲۳۶ میلادی)

«حدود ۲۰۰ سال از فاجعه‌ی سلطان محمود گذشت… و می‌رسیم به سال ۶۳۳ هجری قمری. در این زمان، ترکیب مذهبی اصفهان عوض شده بود و اکثر مردم شهر اهل سنت بودند.
اصفهان به دو دسته بزرگ تقسیم شده بود: شافعی‌ها و حنفی‌ها. این دو گروه اون‌قدر با هم دشمنی و تعصب داشتند که شهر رو از درون کاملاً فلج و ضعیف کرده بودند. درست در هین اوضاع متشنج، سپاه خونخوار مغول به پشت بازوهای اصفهان رسید.

و اما اوج فاجعه و خیانت اینجا اتفاق افتاد…
شافعی‌های اصفهان، از شدت کینه به حنفی‌ها، پنهانی با لشکر مغول تبانی کردند! شرطشون هم این بود: “ما دروازه‌های شهر رو براتون باز می‌کنیم، به شرطی که وقتی وارد شدید، فقط حنفی‌ها رو قتل‌عام کنید!”

مغول‌ها شرط رو قبول کردند و وارد شهر شدند. اما حساب حماقت و سادگیِ شافعی‌ها رو نکرده بودند! مغول‌ها وقتی پاشون به داخل اصفهان رسید، اصلاً نپرسیدند کی شافعیه و کی حنفی؛ شمشیر رو کشیدند و همه رو بدون استثنا از دم تیغ گذروندند و اصفهان رو به خاک و خون کشیدند!

کمال‌الدین اسماعیل، شاعر و قصیده‌سرای بزرگ اصفهانی که خودش شاهد این کشتار وحشتناک بود (و دو سال بعد هم به دست خودِ مغول‌ها کشته شد)، این درد و تنهاییِ مطلقِ اصفهان رو در این شعر جاودانه کرد:

کس نیست که تا بر وطنِ خود گرید     بر حالِ تباهِ مردمِ بد گرید…
دی بر سرِ مرده‌ای دوصد شیون بود   امروز یکی نیست که بر صد گرید…

یعنی دیروز برای مرگ یک نفر دویست نفر گریه می‌کردند، اما امروز اون‌قدر کشته افتاده که حتی یک نفر هم زنده نمونده تا برای صدها جنازه گریه کنه…»

شاه سلطان حسین بیشتر از اینکه شاه باشه، یک ملاّیِ ساده‌لوح بود! کشورداری‌ش با تسبیح، اِستخاره، رمل و اُسطرلاب می‌گذشت.
چند سال بعد، اَبرمردی به اسمِ نادرشاه افشار سر رسید. نادر تو جنگِ زرقانِ شیراز، لشکر اشرف افغان رو در هم کوبید و اشرف در حال فرار تو بلوچستان کشته شد.

اما فجایعی که بر این سرزمین و شهر اصفهان رفت، فقط به جنگ‌ها ختم نشد؛ قحطی‌های بزرگ، فاجعه‌های هولناک دیگری بودند که جان میلیون‌ها ایرانی رو گرفتند.

قحطی بین سال‌های ۱۲۴۹ تا ۱۲۵۱ خورشیدی (۱۸۷۰ تا ۱۸۷۲ میلادی)
اولین قحطی بزرگ معاصر، در زمان حکومت ناصرالدین‌شاه قاجار رخ داد. خشکسالی شدید در کنار بی‌کفایتی حکومت قاجار، کار رو به جایی رسوند که طبق برآورد مورخان و ایران‌شناسانی مثل میرزا ابراهیم‌خان بدایع‌نگار، حدود ۲.۵ میلیون نفر بر اثر گرسنگی جان باختند. گفته میشه جمعیت ایران تو این دوره از حدود ۱۰ میلیون نفر به نزدیک ۶ میلیون نفر کاهش پیدا کرد!

قحطی بین سال‌های ۱۳۲۲–۱۳۲۰ خورشیدی
حدود ۷۰ سال بعد، هم‌زمان با جنگ جهانی دوم، قحطی بزرگ دیگری ایران و اصفهان رو در برگرفت.
ایران با اینکه بی‌طرفی خودش رو در جنگ اعلام کرده بود، توسط متفقین (بریتانیا و شوروی) اشغال شد.
نیروهای اشغالگر غلات و آذوقه کشور رو مصادره کردند و در نتیجه‌ی گرسنگی و بیماری‌های واگیردار، حدود ۳ تا ۴ میلیون ایرانی—یعنی نزدیک به یک‌چهارم جمعیت آن زمان کشور—جان خودشون رو از دست دادند…

خیلی ممنون که تا اینجا همراه من بودید.

الان مردم اصفهان دیگه ادا و اطوار مسلمانى را در مى اورند.

جمع‌بندی:

«وقتی به این مسیر هزار ساله نگاه می‌کنیم، آدم حیرت می‌کنه… اصفهان از چه آتش‌هایی که عبور نکرده!

از کشتار و کتاب‌سوزیِ محمود غزنوی گرفته تا خیانت‌های متعصبانه و کشتار مغول‌ها؛ از برج‌هایی که تیمور لنگ با کله‌های بریده‌ی مردم این شهر ساخت، تا قحطیِ هولناکِ سقوط صفویه و محاصره‌ی افغان‌ها؛ و در نهایت قحطی‌های کشنده‌ی دوران قاجار و اشغال جنگ جهانی دوم…

هر کدوم از این فاجعه‌ها به تنهایی برای نابود کردن و محو کردن یک تمدن از روی نقشه زمین کافی بود! اما اصفهان هر بار زیر سم اسب‌ها و بی‌لیاقتیِ حاکمانش زانو زد، زیر خاکستر رفت، اما هرگز ناهوود نشد.

اصفهان هر بار از دل خاکستر خودش سر برآورد، قامت راست کرد و زنده موند تا امروز یادآور این واقعیت باشه که:
حکومت‌ها، جلادها و خرافات می‌رن و می‌ان، اما این ریشه، فرهنگ و مردم هستند که باقی می‌مونند…

خیلی ممنون که تا اینجا همراه من بودید.